Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) postanowił dokładnie zbadać działalność popularnych serwisów crowdfundingowych Zrzutka.pl, Pomagam.pl oraz Siepomaga.pl. Chodzi o sprawdzenie, czy stosowane przez nie mechanizmy wpisują się w definicję „zwodniczych interfejsów”, czyli metod manipulacyjnych, mogących wprowadzać użytkowników w błąd. Główne zastrzeżenia dotyczą pobierania dodatkowych opłat na pokrycie kosztów prowadzenia serwisów oraz obsługi transakcji.

Crowdfunding zdobył dużą popularność w Polsce, zwłaszcza w ostatnich latach, kiedy to platformy do zbierania funduszy stały się kluczowe w akcjach charytatywnych i społecznych. Widać to szczególnie po dużej mobilizacji Polaków w akcjach pomocy po klęskach żywiołowych czy w kampaniach na rzecz osób potrzebujących. Niestety, według UOKiK, także i te platformy mogą wykorzystywać techniki, które naruszają prawa konsumentów, stosując taktyki określane jako „dark patterns” – manipulacyjne interfejsy i komunikaty, które mogą wpływać na decyzje użytkowników.

Prezes UOKiK postawił zarzuty wobec Zrzutka.pl, wskazując na potencjalne naruszenie interesów zbiorowych konsumentów, oraz wszczął postępowania wyjaśniające w stosunku do Pomagam.pl i Siepomaga.pl. Przede wszystkim pod lupą znalazły się sposoby nakłaniania użytkowników do dodatkowego wsparcia dla serwisu podczas dokonywania wpłat na zbiórki.

Gwiazdy Mediów Społecznościowych i Wsparcie Mediów vs. Manipulacyjne Techniki Zrzutka.pl

UOKiK bada, czy użytkownicy, którzy przekazują darowizny na Zrzutka.pl, mogą być poddawani subtelnej presji psychologicznej. Na przykład, serwis sugeruje, że wpłata na rzecz samego portalu (określana jako „pokrycie kosztów obsługi transakcji”) jest dobrowolna. Jednak podczas dokonywania wpłaty użytkownik może czuć, że jest zobowiązany do pokrycia tej dodatkowej opłaty, aby wsparcie dla wybranego celu mogło być zrealizowane. Mechanizmy zastosowane przez serwis często prowadzą do automatycznego przekierowania do sekcji formularza z opcją przekazania opłaty, co może budzić wątpliwości odnośnie do rzeczywistej dobrowolności tej wpłaty. Użytkownik, który chce przekazać darowiznę, może odnieść wrażenie, że musi pokryć dodatkowe koszty, aby skutecznie wesprzeć wybrany cel.

Wątpliwości UOKiK budzą również komunikaty wywołujące presję emocjonalną, np. pojawiający się pop-up z wizerunkiem małego kota i napisem: „Gdy pozbawiasz nas monet, gdzieś w Polsce płacze kotek. Jesteś pewny/a, że chcesz zrezygnować z darowizny na rzecz portalu Zrzutka.pl?”. Tego rodzaju komunikaty mogą wywoływać poczucie winy u darczyńców, szczególnie w sytuacjach, gdy zbiórki dotyczą pomocy zwierzętom.

Pomagam.pl i Siepomaga.pl – Dobrowolność Wsparcia a Manipulacja

UOKiK analizuje również działania serwisów Pomagam.pl i Siepomaga.pl. Te platformy przy dokonaniu wpłat sugerują użytkownikom dobrowolne wsparcie ich działalności, jednak kwoty te są automatycznie ustawione na poziomie 15% darowizny na wybraną zbiórkę. Operatorzy podkreślają, że te opłaty pozwalają im „pomagać za darmo”, co może być odebrane przez użytkowników jako konieczne wsparcie dla serwisu, bez którego dalsze działania mogą być zagrożone.

Darowizna czy Opłata? Problem z Terminologią

Problemem jest także wykorzystanie pojęcia „darowizna” w interfejsie serwisu Zrzutka.pl. W tym kontekście „darowizna” odnosi się zarówno do wpłaty na wybraną zbiórkę, jak i do opłaty na rzecz serwisu, co może wprowadzać konsumentów w błąd. Prezes UOKiK Tomasz Chróstny zaznacza, że choć serwisy mają prawo do pobierania takich opłat, powinny to robić w sposób przejrzysty, a stosowanie „dark patterns” jest niedopuszczalne.

Konsekwencje Działań UOKiK

Jeżeli UOKiK stwierdzi, że serwisy crowdfundingowe stosują praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów, może zobowiązać je do zmiany podejścia, a w uzasadnionych przypadkach nałożyć na nie karę w wysokości do 10% ich rocznych obrotów. Ta sprawa może stać się istotnym precedensem w Polsce i może zapoczątkować szerszą kontrolę innych platform, które wpływają na decyzje użytkowników poprzez manipulacyjne techniki i zwodnicze interfejsy.